Frampol

Frampol, jako miasto rolniczo-handlowo-rzemieślnicze, został założony prawdopodobnie w 1736 roku(lub, jak podają niektóre źródła, w 1717) przez Marka Antoniego Butlera. Miał pełnić funkcję ośrodka administracyjnego dla odziedziczonych przez Butlera w spadku rozległych dób radzięcińskich, w skład których wchodziły wsie: Radzięcin, Wola Radzięcka, Wólka Podgorajska, Stara Wieś, Kąty, Rzeczyca i Sokołówka oraz huty szklane: Jędrzejówka, Średniówka, Komodzianka i Teodorówka. Zakładając własne miasto, nowy właściciel chciał uniezależnić się od pobliskiego Goraja, będącego własnością Zamoyskich oraz należącego do Szczuków Biłgoraja. Obecnie Frampol jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w powiecie biłgorajskim, w południowej części województwa lubelskiego. Zajmuje powierzchnię 4,67 km² , zamieszkiwaną przez blisko 1500 osób.

Układ przestrzenny Frampola został opracowany na podstawie renesansowych wzorów idealnego miasta, jednakże autor tego unikatowego projektu nie jest znany. Podstawą pierwotnego założenia był kwadrat o długości boków około 500 m, którego centrum stanowił kwadratowy rynek o długości pierzei 225 m. Rynek frampolski był największym rynkiem w ówczesnej Polsce, większym od rynku krakowskiego (200 mx200 m). Centralny kwadrat był otoczony czterema ulicami, tzw. stodolnymi, o długości około 500 m, stanowiącymi dojazdy do pól. Po osiach i przekątnych zostały wytyczone cztery place kwadratowe o boku długości około 68 m. Po osiach układu przeprowadzono ulice, mające charakter gościńców, prowadzących do Janowa, Biłgoraja i Szczebrzeszyna. Centralna oś miasta, północ-południe, prowadziła do drewnianego kościoła fundacji Butlera, znajdującego się poza zaprojektowanym układem urbanistycznym. Na środku rynku stał prawdopodobnie stał ratusz z karczmą, będący własnością dziedzica miasta. Posesje przy rynku były zamieszane przez rzemieślników i kupców, zaś działki zewnętrzne dostosowano do potrzeb gospodarstw rolnych. Obecnie w miejscu dawnego ratusza i karczmy znajduje się park i rabaty kwiatowe.

Początkowo zabudowa miasta była wyłącznie drewniana. Parterowe, jednotraktowe domy, składające się z izby, sieni i komory, ustawione były szczytem do ulicy, od której oddzielał je przedgródek. Występowały tu także bogatsze, większe domy dwutraktowe. Cechą charakterystyczną zabudowy Frampola były zewnętrzne ulice stodolne, okalające założenie miejskie (dzisiejsza ul. Targowa).

Ze względu na rozwój rzemiosł związanych z włókiennictwem, we Frampolu wykształcił się specyficzny typ domów tkackich. Od strony południowej posiadał izbę oświetloną dwoma dużymi oknami, w której mieścił się warsztat.

W 1851 roku, na zlecenie ówczesnego właściciela Frampola – T. Niemirowskiego, opracowano projekt przebudowy miasta. Budowniczy powiatu zamojskiego H. Dąbrowski zaproponował zwiększenie liczby działek budowlanych w centrum kosztem zmniejszenia powierzchni rynku, poprzez utworzenie dodatkowego, wewnętrznego pasma budynków, równoległego do dotychczasowych budynków przyrynkowych. W 1852 roku projekt ten został zatwierdzony przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych. W wyniku przeprowadzonej przebudowy Frampol zyskał nowy układ urbanistyczny, zaś rynek został zmniejszony do współczesnych wymiarów, tj.: około 140x140 m. Dalsza degradacja pierwotnego układu urbanistycznego została spowodowana m.in. przez dalsze zabudowywanie przestrzeni w obrębie rynku, na skutek zwiększającej się szybko liczby mieszkańców miasta.
W dniu 13 września 1939 roku, na skutek ćwiczebnego nalotu bombowego Luftwaffe, zabudowa miasta została zniszczona w około 90 procentach.

Odbudowa miasta po II wojnie światowej została przeprowadzona w obrębie istniejącego wcześniej układu działek, jednakże wcześniejszą zabudowę drewnianą, zastąpiono w znacznej części zabudową murowaną, wysokości 1, 2 kondygnacji. Na zewnętrznych obrzeżach zachowały się ciągi stodół, będących charakterystycznym elementem dawnego układu urbanistycznego miasta.